در چنین وضعیتی، هر طرف تصور میکند که طرف مقابل به همان برداشتی متعهد است که او از توافق در ذهن دارد؛ حال آنکه واقعیت میتواند کاملاً متفاوت باشد و این اختلاف برداشت، هنگام اجرای توافق آشکار میشود. تجربه تاریخی نشان میدهد بسیاری از بحرانهای سیاسی و بینالمللی، نه از نبود توافق، بلکه از توهم در توافق سرچشمه گرفتهاند.
در روابط بینالملل، گاه کشوری با نیت دستیابی به یک توافق واقعی وارد مذاکره میشود، اما طرف مقابل، مذاکره را صرفاً ابزاری برای خرید زمان، کاهش فشارها یا کسب امتیازات بیشتر میداند.
در چنین شرایطی، اگر کشوری با خوشبینی و سادهانگاری، رفتار و وعدههای طرف مقابل را نشانه حسن نیت تلقی کند، به این باور میرسد که به توافقی پایدار دست یافته است؛ در حالی که طرف مقابل اساساً قصد اجرای تعهدات یا رسیدن به یک توافق واقعی را ندارد.
پیامد چنین خطایی، از دست رفتن فرصتها، کاهش قدرت چانهزنی، تحمیل هزینههای سیاسی، اقتصادی و امنیتی و در نهایت تضعیف موقعیت راهبردی کشور خواهد بود. از همین رو، در دیپلماسی، اعتماد هرگز نباید جایگزین راستیآزمایی شود. توافق زمانی معنا پیدا میکند که با ضمانتهای اجرایی، سازوکارهای نظارتی و امکان الزام طرفین به اجرای تعهدات همراه باشد؛ وگرنه، توافق میتواند به ابزاری برای موفقیت نیرنگ یک طرف و غفلت طرف دیگر تبدیل شود.
در موضوع مذاکرات ایران و آمریکا نیز این مسئله بارها مورد تأکید قائد شهید امت اسلام قرار گرفته است. ایشان در خرداد ۱۳۹۵ فرمودند: «اعتماد به آمریکا خطاست؛ تجربه برجام این را نشان میدهد.» همچنین در بهمن ۱۴۰۳ نیز تأکید کردند: «مذاکره با آمریکا عاقلانه نیست، هوشمندانه نیست؛ دلیل آن، تجربه است.»
همچنین درپیام رهبر انقلاب قبل از مذاکرات اسلام اباد نیز آمده است: «بنده علیالاصول نظر دیگری داشتم»، که بیانگر نگاه محتاطانه و آیندهنگر ایشان نسبت به روند مذاکرات است.
بدون توجه به چنین هشدارهایی، خوشبینی نسبت به توافق پیامدهای سنگینی به دنبال داشته است ؛ از جمله بازگشایی تنگه هرمز، کاهش قیمت نفت و بنزین، تنها ماندن حزبالله بهعنوان یکی از ارکان محور مقاومت، محقق نشدن وعده سرمایهگذاری ۳۰۰ میلیارد دلاری، آزاد نشدن داراییهای بلوکهشده ایران و تداوم فشارها و حتی حملات با بهانههای مختلف.
صرفنظر از ارزیابی هر یک از این موارد، این تجربهها از نگاه نویسنده بیانگر یک واقعیت مهماند: هرگاه یک طرف با فریب، نیرنگ و اهداف پنهان وارد مذاکره شود و طرف دیگر با اعتماد و خوشبینی افراطی به آن بنگرد، حاصل کار نه یک توافق واقعی، بلکه توهم تفاهم خواهد بود؛ توهمی که هزینههای آن، هنگام اجرا آشکار میشود.
محمدعلی فتح الهی
- نویسنده : محمدعلی فتح الهی
