بندر انزلی دروازه اروپا؛حافظیه تا برج ساعت؛ روایتی مشترک از هویت تاریخی بندرانزلی">
بندر انزلی دروازه اروپا؛حافظیه تا برج ساعت؛ روایتی مشترک از هویت تاریخی بندرانزلی">پیام کاسپین – ساختمان موزیک یا حافظیه، مناره (برج ساعت) و ساختمان شهرداری، سه بنای قدیمی و شاخص بندرانزلی در کنار یکدیگر بخشی از هویت تاریخی، معماری و فرهنگی این شهر ساحلی را روایت می‌کنند؛ آثاری که بازدید از آنها فرصتی برای آشنایی با گذشته این بندر تاریخی و ظرفیت‌های گردشگری فرهنگی آن را فراهم می‌کنند.
به گزارش پیام کاسپین به نقل از ایرنا، بندرانزلی که زمانی دروازه اروپا لقب داشت با حدود ۱۴۰ هزار نفر جمعیت و ۲۶ روستا دومین شهر پرجمعیت گیلان است؛ این شهرستان ۴۷ کیلومتر نوار ساحلی دارد و به صورت طولی و در کنار ساحل خزر واقع شده که از یک سو به دریا و از سمت دیگر به اکوسیستم ارزشمند تالاب بندرانزلی متصل است؛ بندرانزلی علاوه بر جاذبه‌های طبیعی همچون تالاب بین المللی انزلی، سواحل نیلگون کاسپین با ثبت ۲۷ اثر ثبتی مجموعه‌ای از بناهای تاریخی را در خود جای داده و در هر گوشه این شهر روایتگر تاریخ، آن است.
از میان این آثار ساختمان موزیک یا حافظیه و موزیک جیگا، مناره یا برج ساعت و ساختمان شهرداری به دلیل پیشینه تاریخی، ویژگی‌های معماری از مکان‌های دیدنی و پربازدید شهر بندرانزلی به شمار می‌روند؛ این بناها با وجود تفاوت در زمان ساخت و کاربری، پیوند میان تاریخ، فرهنگ و زندگی شهری ایجاد کرده‌اند و می‌توانند در قالب یک مسیر گردشگری تاریخی مورد توجه بازدیدکنندگان قرار گیرند.
ساختمان موزیک، محلی برای ترنم موسیقی در انزلی
ساختمان موزیک بندرانزلی که در میان مردم به نام‌های «موزیک جیگا»، «محل ترنم موسیقی» و «حافظیه انزلی» شهرت دارد از بناهای تاریخی این شهر است که با معماری ساده و گنبدی شکل خود در مجاورت ساختمان شهرداری و فرمانداری قرار گرفته است؛این بنا در فهرست آثار ملی ایران به شماره ۱۵۱۳ و در تاریخ ۲۶ آذر ۱۳۵۶ به ثبت رسیده است.
درباره تاریخ دقیق ساخت حافظیه انزلی روایت‌های متفاوتی وجود دارد؛ در برخی منابع، سال ۱۳۱۱ و در برخی دیگر سال ۱۳۱۶ به‌عنوان زمان احداث بنا ذکر شده است؛ همچنین درباره معمار و ملیت مهندسان سازنده آن، روایت‌هایی از حضور مهندسان آلمانی و یونانی مطرح شده که برای تعیین قطعی آن به بررسی اسناد تاریخی نیاز است.
بر اساس نظر برخی کارشناسان میراث فرهنگی انزلی این بنا توسط مهندسی یونانی و به سبک یونانی احداث شده است؛در زمان قاجار و پیش از به حکومت رسیدن پهلوی اول دارالایتامی توسط روسها ساخته شده بود که کودکان در آن به نواختن موسیقی می پرداختند؛طبق برخی روایت ها کودکان این مجموعه در اول شهریور سال ۱۳۱۶ در حال نواختن موسیقی در این مکان بودند که رضاشاه پس از دیدن این صحنه دستور ساخت ساختمان موزیک را صادر کرد.
بناهای تاریخی انزلی روایتی از هویت و معماری
ساختمان موزیک از نظر معماری بنایی کوچک با مساحتی در حدود ۷۶ مترمربع است که گنبدی در مرکز آن قرار دارد و هشت ستون‌های مدور ساختار اصلی بنا را شکل می‌دهند.
راه‌پله‌های دو طرف دیواره‌های کوتاه و نرده‌ای و تصویر چنگ موسیقی در کف ساختمان از ویژگی‌های شاخص این بنای تاریخی هستند.
سادگی معماری این بنا و تزئینات اندک آن را از بسیاری از بناهای تاریخی با کاربری مشابه متمایز می‌کند؛ نام «موزیک جیگا» نیز در گویش محلی به محل اجرای موسیقی اشاره دارد، نامی که پیوند این ساختمان با خاطره‌های فرهنگی مردم انزلی را نشان می‌دهد.
شباهت ظاهری این بنا به حافظیه شیراز نیز سبب شده در سال‌های بعد نام حافظیه انزلی برای آن رواج پیدا کند؛ حتی درباره تقدم ساخت این بنا بر حافظیه شیراز، دیدگاه‌هایی مطرح شده است.
محقق و تاریخ نگار انزلی، عزیز طویلی درباره این بنا اینگونه نقل کرده است: «با بررسی های انجام گرفته، کار ساخت حافظیه شیراز که شبیه محل ترنم موزیک انزلی، ولی بزرگ‌تر از آن است، از سال ۱۳۱۳ شروع و در سال ۱۳۱۶ پایان یافته است و این می‌رساند که نه تنها محل ترنم موزیک را از حافظیه شیراز اقتباس نکرده‌اند بلکه احتمال دارد حافظیه شیراز را از روی بنای محل ترنم موزیک انزلی ساخته باشند.»
عمارت شهرداری حلقه اتصال بناهای تاریخی انزلی
ساختمان شهرداری بندرانزلی نیز از دیگر بناهای تاریخی شهر بندرانزلی است که اطراف آن علاوه بر ساختمان موزیک، کلیسای مریم مقدس، بنای تاریخی دادگستری، قندچیان، مناره و بسیاری از بناهای تاریخی این شهر قرار دارد و در شکل‌گیری هویت معماری مرکز شهر نقش مهمی ایفا کرده است.
عمارت شهرداری به شماره ۱۵۱۵ در دوم خرداد سال ۱۳۵۶ به ثبت آثار ملی رسی؛. شهرداری بندرانزلی یکی از قدیمی‌ترین نهادهای شهری در ایران به شمار می‌رود.
ساختمان کنونی شهرداری بندرانزلی، بنایی ۲ طبقه است که در سال ۱۳۰۸ هجری شمسی و در دوره ریاست روشن احداث شد؛ این ساختمان با معماری خاص خود یکی از نمادهای شهرانزلی است.
این ساختمان در ابتدا با نام بلدیه بندر انزلی تاسیس شد و وظیفه اداره امور شهر را بر عهده گرفت؛ در آن زمان عبدالعلی سرخی کهن به عنوان اولین رئیس بلدیه سکان هدایت این نهاد نوپا را در دست داشت؛ تاسیس بلدیه در آن دوران نشان از اهمیت یافتن مدیریت شهری و لزوم ساماندهی امور مربوط به شهروندان در بندرانزلی داشت.
عمارت شهرداری انزلی در طول سالیان شاهد تحولات و رویدادهای گوناگون شهر بوده و همواره به عنوان مرکز مدیریت شهری ایفای نقش کرده است؛ ساختمان شهرداری، علاوه بر جنبه اداری از نظر تاریخی و معماری نیز دارای اهمیت است و بخشی از هویت شهر بندرانزلی را شکل می‌دهد.
برج ساعت، دیده‌بانی قدیمی بندر
این برج در نزدیکی حافظیه و عمارت شهرداری قرار دارد؛ بنایی آجری که امروزه بیشتر با نام برج ساعت شناخته می‌شود و یکی از نمادهای شناخته‌شده این شهر بندری است؛برج ساعت در خیابان سپه و در محدوده بازار قدیمی شهر واقع شده و در فهرست آثار ملی ایران به شماره ۱۵۱۲ و در تاریخ ۲۶ آذر ۱۳۵۶ به ثبت رسیده است.
قدمت این سازه به دوره قاجار بازمی‌گردد و درباره زمان احداث آن، روایت‌های تاریخی مختلفی وجود دارد.
در برخی منابع، ساخت بنا به دستور خسروخان گرجی، حاکم وقت گیلان نسبت داده شده و سال ۱۱۹۴ خورشیدی نیز به‌عنوان تاریخ احداث آن ذکر شده است.
مستندات تاریخیِ معتبر و غیرقابل انکار از جمله گزارش‌های دقیق «اعتمادالسلطنه» در کتاب تاریخ منظم ناصری و سفرنامه‌های دیپلمات‌های بریتانیایی نظیر «ادوارد ایستویک» در دهه ۱۸۶۰ میلادی به وضوح نشان می‌دهند که مناره، محصول دوران ناصرالدین شاه قاجار و حوالی سال ۱۸۶۰ است.
روایت‌های تاریخی حکایت از آن دارد که مناره در ابتدا با اهدافی مانند دیده‌بانی، مراقبت از تاسیسات نظامی و راهنمایی دریانوردان ساخته شد.
در روزگاری که ورود کشتی‌ها به بندر و شناسایی مسیر ساحلی اهمیت فراوانی داشت، روشنایی بالای این سازه می‌توانست به دریانوردان برای تشخیص ساحل و یافتن مسیر ورود به کانال کمک کند.
این مناره در گذر زمان کاربری اولیه خود را از دست داد و در سال ۱۳۰۷ یا ۱۳۰۸ خورشیدی مرمت شد و ساعتی که از آلمان تهیه شده بود، بر فراز آن قرار گرفت؛ این ساعت برای ادامه کار به کوک‌کردن دوره‌ای نیاز داشت و بعدها با یک ساعت الکتریکی جایگزین شد، اقدامی که در برخی منابع سال ۱۳۶۹ ذکر شده است.
برج ساعت با ارتفاع کلی حدود ۲۰ متر، ساختاری آجری و پلکانی دارد؛ ۱۴۸ راه‌پله مارپیچی داخل آن دسترسی به بخش‌های بالایی را امکان‌پذیر می‌کند و بالکن بالای بنا محل قرارگیری ساعت را در خود جای داده است.
این سازه در طول سال‌ها، از یک عنصر کاربردی برای دیده‌بانی و هدایت دریانوردان به نشانه‌ای از هویت شهری انزلی تبدیل شده است؛ برجی که در کنار بازار قدیمی، خیابان‌های تاریخی و ساختمان‌های قدیمی شهر، بخشی از چهره تاریخی بندر را شکل می‌دهد.
مفاهیم گردشگری در دنیای امروز عمق یافته و گیلان با همه گیرایی‌های کم نظیرش برای آنانی که از ذوق سفر سرشارند سفرنامه‌ای است بی‌انتها؛ ازاین‌رو ایرنا گیلان تلاش کرده در مجموعه گزارش‌هایی با عنوان «در مسیر باران، آشنایی با جاذبه‌های گیلان» با هدف بالابردن سطح آگاهی در مورد نقش گردشگری در جامعه جهانی و نشان‌دادن چگونگی تاثیر این صنعت بر ارزش‌های اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و اقتصادی در سراسر جهان تنها اشارتی کلی به مقاصدی بارز از شهرستان‌های استان برای علاقه‌مندان به سیاحت گردی داشته باشد.
ساختمان موزیک، برج ساعت و ساختمان شهرداری بخشی از هویت تاریخی بندرانزلی‌اند؛ آثاری که روزگاری متفاوت از زندگی شهری، ارتباط با دریا و شکل‌گیری فعالیت‌های فرهنگی در این بندر شمالی را روایت می کنند.
حفظ این میراث در برابر فرسودگی، رطوبت و تغییرات محیطی، نیازمند توجه مستمر و برنامه‌ریزی برای مرمت اصولی است؛ حفاظت از اصالت معماری، مستندسازی تاریخ بناها و معرفی دقیق آنها به گردشگران می‌تواند زمینه آشنایی نسل‌های جدید با پیشینه شهر را فراهم کند.
بازدید از این محدوده فرصتی است تا گردشگران در کنار تجربه جاذبه‌های طبیعی بندرانزلی با چهره تاریخی این شهر نیز آشنا شوند؛ شهری که گذشته آن نه‌تنها در دریا و بندر، بلکه در آجرهای یک مناره قدیمی، گنبد یک ساختمان موسیقی و دیوارهای یک شهرداری تاریخی نیز روایت می‌شود.
